راهنمای خرید عطر براساس گروه بویایی عطرها (قسمت اول)

مانند تمام هنرها، دنیای عطرسازی نیز اصطلاحات خاص خود را دارد که این اصطلاحات در مواجهه با طیف گسترده‌ای از مواد اولیه طبیعی، مصنوعی، نت‌ها و غیره توسعه یافته است. یکی از این اصطلاحات ” گروه بویایی” و یا ” خانواده بویایی” عطرها است که باعث می‌شود عطرها فارغ از ویژگی‌های اصلی، زنانه و یا مردانه به آسانی مرتب یا  طبقه‌بندی شوند.

تاریخچه پیدایش گروه بویایی عطرها

صنعت عطرسازی از هزاران سال پیش وجود داشته و در طول قرن‌ها تکامل یافته است؛ اما عطرسازی مدرن، به‌ویژه به لطف مواد شیمایی مصنوعی، در قرن نوزدهم متولد شده است. در آن زمان عطرهای ارائه شده با بازار از قبل بسیار متنوع بود و انتخاب رایحه‌های به‌طور فزاینده‌ای گسترش یافته بود. سازندگان در حال نوآوری بودند و عطرسازان دو برابر تخیل و خلاقیت خود را برای ساخت ترکیباتی که تاکنون منتشر نشده بوده، به کار می‌برند.

در نتیجه عطرسازان در مواجهه با این انبوه مواد و عطرها، از اوایل دهه 1900 تصمیم گرفتند نوعی طبقه‌بندی از رایحه‌ها را ایجاد کنند. بدین ترتیب خانواده‌های بویایی با خطوط کم و بیش ثابت متولد شدند و شامل چندین زیرمجموعه نیز بودند. با این حال ایجاد گروه‌های بویایی دقیق بسیار دشوار بود و عطرهای جدید می‌توانستند این طبقه‌بندی را به چالش بکشند.

از اوایل دهه 1900، عطرها هرگز از تکامل دست نکشیدند و به لطف ظهور مولکول‌های مصنوعی جدید و تکنیک‌های مدرن استخراج مواد خام، پالت عطرسازان هر ساله به‌طور‌قابل توجهی غنی‌تر می‌شود.

اولین طبقه‌بندی عطرها در حدود دهه ۱۹۰۰ میلادی ارائه شد و شامل هفت خانواده بود، با این حال در اواخر قرن نوزدهم، با پیچیده‌تر شدن تکنیک‌های سنتز ترکیبات، نیاز به تکامل روش‌های طبقه‌بندی آنها نیز افزایش یافت.

در سال ۱۹۴۹، یک عطرساز اتریشی به نام «پاول جلینک (Paul Jellinek)» اولین چرخه عطر را ابداع کرد و نام آن را «نمودار اثرات رایحه (Odor Effects Diagram)» نامید. این یک نمودار گرد است که روابط استنباط شده بین گروه‌های بویایی را بر اساس شباهت‌ها یا تفاوت‌های بوی آنها نشان می‌دهد. در چرخه رایحه‌ها، گروه‌های عطری که هم مرز با یکدیگر هستند، به‌طور غیرمستقیم مشخص می‌شود که ویژگی‌های بویایی مشترکی دارند.

از زمان ایجاد این چرخه، نسخه‌های قابل توجه دیگری نیز ایجاد شده است؛ از جمله چرخه مرتبط به سال ۱۹۸۳ که توسط عطرساز مایکل ادواردز(Michael Edwards)  ارائه شد و نمودار «دایره عطر (Fragrance Circle)» که در سال ۱۹۷۹ توسط  «هارمن و رایمر (Haarman & Reimer’)» توسعه داده شد و از آن زمان به بخشی از چرخه عطرهای شرکت عطرسازی Symrise تبدیل شده است.

با این حال از زمان اولین چرخه گروه بویایی تا به امروز چرخه عطر چندین بار با گروه‌های مختلف اصلاح شده است و انواع مختلف خانواده بویایی را در برمی‌گیرد. در آخرین ویرایش که مربوط به سال 2010 است، 34  گروه بویایی برای تفکیک بهتر عطرها در نظر گرفته شده است که در ۷ خانواده بویایی معطر (Aromatic)، مدیترانه‌ای (Chypre)، مرکباتی (Citrus)، گُل‌دار (Floral)، چوبی (woody)، شرقی (Oriental) و چرمی (Leather) قرار می‌گیرند.

7 خانواده اصلی گروه بویایی دنیای عطرسازی

قبل از معرفی 7 گروه بویایی، درک ساخت یک عطر مهم است. همه عطرها از ترکیب ۵ تا ۱۰ مواد هستند که در کنار هم یک “آکورد” را تشکیل می‌دهند. تم اصلی یک عطر توسط این آکورد اصلی مشخص می‌شود که می‌تواند با “روح” عطر ادغام شود و به عطر اجازه می‌دهد تا در خانواده بویایی خود طبقه‌بندی شود. هر گروه بویایی مانند چوبی، گلی، مرکباتی می‌تواند توسط خالق عطر با یک یا چند وجه پوشانده شود تا معماری عطر او پیچیده‌تر شود. به‌عنوان مثال تعریف عطر مرکباتی این است که آکورد اصلی آن از مرکبات ساخته شده است و یک عطر زمانی به خانواده مرکبات تعلق دارد که وجه مرکبات آن به مقدار زیادی در عطر وجود داشته باشد و در نتیجه آکورد اصلی یا “تم” عطر را تعریف کند.

همچنین هر عطر ترکیبی هوشمندانه از ده‌ها ماده اولیه است که علاوه بر این‌که در 7 خانواده اصلی دنیای عطرسازی قرار دارد، می‌تواند در زیرمجموعه آن خانواده که جنبه‌های بویایی رایحه را به وضوح را نشان می‌دهد نیز قرار گیرد. به‌عنوان مثال یک عطر می‌تواند متعلق به خانواده چوبی باشد اما جنبه‌های میوه‌ای که در ساخت رایحه آن به کار رفته، آن را به چوبی- میوه‌ای تبدیل کند. بنابراین، تقسیم‌بندی‌ها و زیربخش‌های زیادی برای توصیف بهتر یک عطر وجود دارد که تقریباً غیرممکن است که فهرستی جامع از تمام جنبه‌های موجود آن ایجاد کنیم، زیرا روندها و تحولات بسیار سریع پیش می‌روند! با این‌حال در این مقاله به‌طورکامل به 7 گروه بویایی عطرها و زیرمجموعه‌های رایج آن پرداخته‌ایم.

1. گروه بویایی مرکبات (citrus)

گروه بویایی مرکبات قدیمی و بسیار فراوان هستند. اولین ادکلن‌های مورد استفاده مردان و زنان در اوایل قرن شانزدهم عمدتاً در این دسته قرار می‌گرفت. تازگی و تندی همراه با رایحه‌ میوه‌های روشن و آبدار مرکبات ویژگی مشترک این خانواده بویایی سرشار از شور، نشاط و انرژی است.

عطرهای این گروه از مواد اولیه مرکبات مانند لیمو، ترنج، پرتقال، لیمو ترش، گریپ فروت، نارنگی، کامکوات، پرتقال ماندارین و غیره به دست می‌آیند. نت‌های تازه، سبک و نشاط‌آور آن‌ها از روغن‌های اساسی این میوه‌ها که با فشردن پوست آن‌ها استخراج می‌شود، به دست می‌آید.  عمدتاً گروه بویایی مرکبات با نت‌های معطر و چوبی برای ساخت رایحه‌های مردانه ترکیب می‌شوند و در رایحه‌های مرکبات زنانه از نت‌های خوراکی استفاده می‌کنند.

گروه بویایی مرکبات دارای 3 زیر مجموعه است که عبارتند از:

• مرکباتی معطر (Citrus Aromatic): که از ترکیب مرکبات و گیاهان معطر مانند مریم گلی، شیرین بیان، ریحان، زنجبیل، رزماری، نعنا، گیاه رازیانه، تخم گشنیز، دارچین، برگ بنفشه و… تشکیل می‌شوند.
• مرکباتی چوبی(Woody citrus): عطرهای این گروه بویایی دارای پایه‌ای از رایحه سدر و یا گیاه خس‌خس هستند که برای تقویت تازگی رایحه کاربرد دارند.
• مرکباتی خوراکی(Citrus Gourmand): این گروه شامل مرکبات همراه با وانیل، شکلات، کارامل، قند و… و گل‌های شیرین مانند گل ارکیده، گل یاسمن، گل مریم و… است.

گروه بویایی مرکبات برای استفاده روزانه، فصول گرم مانند بهار و تابستان و هر زمان که می‌خواهید احساس تازگی و سرزندگی داشته باشید، ایده‌آل هستند. Dolce & Gabbana Light Blue،Tom Ford Neroli Portofino و 4711 Eau de Cologne به خانواده مرکبات تعلق دارند.

2. گروه بویایی گلدار یا گلی (The floral)

این خانواده یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین خانواده‌ها در تاریخ عطرسازی است. گروه بویایی گلدار، عطرهایی را گرد هم می‌آورد که تم اصلی آنها یک گل است: گل رز، یاس، بنفشه، یاس بنفش، زنبق دره، نرگس، گل مریم و غیره. در واقع آنها یک دسته گل واقعی را تشکیل می‌دهند که بسیار مورد توجه عطرسازان قرار می‌گیرد، به ویژه در عطرسازی برای زنان، اما نه فقط در عطرسازی زنانه! عطرهای به اصطلاح مردانه نیز ترکیبات گلی زیبایی را در کنار مواد تندتر یا معطرتر نشان می‌دهند.

رایحه‌های گل‌دار به‌طور گسترده در عطرها مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ زیرا به‌راحتی قابل استفاده هستند و می‌توانند بیشتر بینی‌ها را از ۷ سال تا ۷۷ سال تسخیر کنند! عطرهای گل‌دار که در اوایل عطرسازی مدرن در قرن بیستم مورد استفاده قرار گرفتند، هنوز هم بسیار محبوب هستند.

گروه بویایی گلی داری بزرگترین گروه عطرسازی و شامل نسخه‌های متعددی است که در نت پایه و اصلی خود از انواع گل‌ها و شکوفه‌ها از قبیل گل یخ، یاس، گل بهارنارنج، بنفشه، زنبق، نرگس، مریم، گل همیشه بهار، ارکیده، یلانگ یلانگ، سوسن، گل زعفران، رز، نیلوفر، گل صد تومانی، مگنولیا، فریزیا، شمعدانی، گل آفتاب پرست، گل میخک، گل وانیل و … تشکیل می‌شوند.

رایحه‌های گروه گل‌دار از 6 زیرمجموعه تشکیل می‌شوند که عبارتند از:

1. گروه گُل‌دار آلدهیدی (Floral Aldehiyde): مبتکر این گروه از زیرمجموعه گلدارها، عطر معروف شنل شماره 5 (Chanel no.5) است که توسط ارنست بو (Ernest Beaux) برای خانه عطر شنل (house of Chanel) در سال 1921 ساخته شده است. ترکیب پیچیده گلی این عطر شامل مقدار زیادی آلدهید(یک ماده مصنوعی که برای اولین بار توسط ارنست بو استفاده شد) است. امروزه معمولاً عطرسازها در کنار نت‌های گل‌دار از ترکیبات آلدهیدی جهت طراحی عطرهای متفاوت استفاده می‌کند که رایحه‌ای شبیه به رایحه صابونی، چرب، مومی و تا حدودی بوی تازگی دارد.
2. گروه گُل‌دار میوه‌ای(Floral fruity): عطرهای میوه‌ای-گلی از اواسط دهه 1990، به‌دلیل افزایش قابل توجه افراد به صنعت عطرسازی، بازار را فرا گرفت. ترکیبات این گروه طراوت‌بخش، سبک و مطبوع هستند و عمدتاً رایحه‌ای شیرین و میوه‌ای را تداعی می‌کنند.
3. گروه گُلدار میوه‌ای خوراکی(Floral Fruity Gourmand): به‌دلیل استقبال مخاطبان دنیای عطرسازی از گروه گلی- میوه‌ای، طیف‌های گسترده‌ای از این گروه دائماً در حال گسترش است؛ به‌همین دلیل تعداد زیادی از عطرهای گلی- میوه‌ای با رایحه‌های لذید خوراکی مانند کارامل، شکلر، شکلات، آب‌نبات و غیره در حال افزایش هستند که برای آن یک دسته‌بندی خاص در نظر گرفته شده است.
4. گروه گُل‌دار آبزی (Floral Aquatic): این گروه از خانواده‌ گلدارها عمدتاً با رایحه‌های دریایی یا نت‌هایی از گل‌ها و گیاهان آبزی ترکیب می‌شوند که حس خنکی طبیعت را همراه با کمی تلخی و شوری آب دریا تداعی می‌کند.
5. گروه گُل‌دار چوبی مُشک‌دار (Floral Woody Musk): این گروه با آکوردهای چوبی و یا مُشکی غنی شده است که عمق گرما و همچنین ظرافت را به تصویر می‌کشد. ترکیبات این گروه مانند صندل، سدر، گایاک، خِس خِس و… است که همراه با ترکیبات گلی رایحه‌های خاص و نافذی را همراه با ماندگاری زیاد ایجاد می‌کند.
6. گروه گُل‌دار سبز(Floral Green): این گروه نت‌های سبز علف و برگ همراه با تازگی و تندی را در یک ترکیب گلی را تداعی می‌کنند. نت‌های سبز این گروه شامل برگ چای، شاهی آبی، برگ صنوبر، برگ بنفشه، برگ انجیر، برگ بامبو و دیگر برگ‌های سبز می‌شود که احساسی از گل‌های تازه چیده شده را به جا می‌گذارند. عطرهای این گروه اغلب خنک و ملایم با طعم شیرین و تند هستند.

گروه بویایی گلدار برای کسانی که عاشق رایحه‌های ملایم، عاشقانه و گاهی پودری هستند، بسیار ایده‌آل است. این گروه به‌دلیل رایحه‌های ملایم و خاصی که دارد برای استفاده روزانه، فصول سرد و موقعیت‌های خاص بسیار مناسب خواهد بود. از عطرهای خانواده گروه بویایی گلی می‌توان به Chanel No. 5، Dior J’adore و Marc Jacobs Daisy اشاره کرد.

3. گروه بویایی معطر یا آروماتیک (The Aromatic)

از اوایل دوران باستان از گیاهان معطر برای خوردن، سوزاندن و یا به‌عنوان پماد استفاده می‌شد. در قرون وسطا نیز در باغ‌ها کاشت سبزیجات معطر مانند مریم گلی، بابونه، ترخون برای استفاده خوراکی و دارویی بسیار پرطرفدار بود. اگرچه نت‌های معطر در تمام این دوران‌ها کم و بیش با عطرسازی همراه بودند اما اولین عطر معطر در سال 1709 توسط عطرساز ایتالیایی جیووانی ماریا فارینای (Giovanni Maria Farina) ساخته شد که در فرمولاسیون آن مرزنجوش، آویشن، رزماری، و همچنین ریشه‌های آنجلیکا، افسنطین و اسطوخودوس وجود داشت.

چند سال بعد با صنعتی شدن عطرسازی در قرن نوزدهم تولید عطر Pour un homme توسط عطرساز کارون در سال ۱۹۳۴ به روند انتشار عطرهای آروماتیک بسیار کمک کرد و راه را برای بسیاری از ترکیبات این گروه بویایی هموار ساخت. امروزه با گذشت نزدیک به 100 سال، نت‌های معطر جایگاه اصلی و ویژه‌ای را در صنعت عطرسازی اشغال کرده‌اند.

نت‌های آروماتیک معمولاً از مریم گلی، رزماری، زیره، اسطوخودوس و سایر گیاهانی که رایحه‌ای بسیار تند و علفی دارند، ساخته‌ می‌شوند. به‌همین خاطر عطرهای این گروه دارای رایحه‌ای تند و تا حدودی تلخ هستند که این ویژگی باعث شده تا بیشتر عطرهای مردانه در این گروه جای گیرند. اگر این خانواده یک رنگ بود، حتما رنگ آن سبز می‌شد.

رایحه‌های گروه معطر از 5 زیرمجموعه تشکیل می‌شوند که عبارتند از:

1. گروه معطر آبزی (Aromatic Aquatic): ترکیبات این گروه شامل رایحه‌های تازه و دریایی مانند آب دریا، نمک دریایی، علف دریایی و … هستند که حس تازگی، شوری و تلخی را تداعی می‌کنند. اغلب عطرهای آروماتیک آبی مردانه هستند.
2. گروه معطر میوه‌ای (Aromatic Fruity): این یک گروه نسبتاً جدید است که عمدتاً شامل عطرهای مردانه و عطرهای یونی‌سکس می‌شود که از اجزای معطر و میوه‌های تازه تشکیل شده‌اند و احساس تازگی، طراوت و خنکی را کنار یک رایحه‌ ناشناخته ایجاد می‌کنند.
3. گروه معطر ادویه‌ای (Aromatic Spicy): این گروه ترکیبی از ادویه‌ها مانند دارچین، فلفل سیاه، تخم گشنیز، زردچوبه، میخک، سماق و… همراه با گیاهان معطر هستند که رایحه‌ای خنک و تازه را ایجاد می‌کنند.
4. گروه معطر سبز (Aromatic Green): ترکیبات این گروه شامل نت‌های سبز برجسته چمن، علف و یا برگ هستند و در کنار این ترکیبات از مواد معطر مانند اکالیپتوس، اسطوخودوس، هِل و رزماری نیز استفاده می‌شود.
5. گروه معطر سرخسی (Aromatic Fougere): نام گروه بویایی آروماتیک سرخسی از لغت فرانسوی fougereبه معنای سرخس (fern) گرفته شده است. در واقع ماده معطر کومارین (Coumarin) که یکی از ترکیبات اصلی سرخس است و بویی شبیه به وانیل دارد، در مرکز ترکیبات گروه معطر سرخسی قرار دارد. پایه‌گذار این گروه پاول پارکوت (Paul Parquet) عطرساز معروف فرانسوی برند قدیمی و معروف هوبیگانت (the house of Houbigant) است که در سال 1882 ایجاد شد. کومارین در طبیعت در چندین گیاه مانند لوبیای تونکا و یونجه یافت می‌شود و دارای رایحه‌ای قوی از علف تازه چیده شده است. دیگر ترکیبات معطر سرخسی شامل نت‌های اسطوخودوس، شمعدانی، خزه و چوب می‌شود. عطرهای این گروه با رایحه‌ای تند، تلخ و گرم اغلب مردانه هستند.

گروه بویایی آروماتیک دارای رایحه‌ای تند، تلخ و نشا‌ط‌آور هستند که می‌توانند برای استفاده روزمره، باشگاه و قرارهای غیررسمی مناسب باشند. از عطرهای این گروه می‌توان به Azzaro pour Homme، Opus VII Amouage و Emblem Montblanc اشاره کرد.

4. گروه بویایی چرمی (The leather)

گروه بویایی «چرم‌ها» در عطرسازی، خانواده‌ای منحصر‌به‌فرد و نسبتاً کوچک هستند که با رایحه چرم دباغی شده شناخته می‌شود. تاریخچه عطرهای چرمی با تاریخچه خودِ ساخت چرم در هم تنیده شده است، به‌طوری که نمونه‌های اولیه از معطر کردن چرم برای از بین بردن بوهای ناخوشایند به دوران باستان برمی‌گردد. چهره‌های کلیدی مانند کاترینا دِ مدیچی (Caterina de Medici) و عطرسازان گانتیه (gantier parfumeurs) در پاریس نقش‌های مهمی در توسعه چرم‌های معطر و استفاده از آن در صنعت عطرسازی برعهده داشتند.

عطرهای گروه بویایی چرمی با نت‌های خشک و دودی هستند که سعی در باز تولید بوی خاص چرم دارند. خانواده بویایی چرمی‌ها حاوی ترکیباتی نظیر عود، مشک، عنبر، صندل سفید و چوب سدر است که رایحه‌‎‌ای خاص و کمیاب را  خلق می‌کنند. این گروه بویایی به لطف عطر Cuir de Russie امروزه بسیار محبوب است؛ اما هنوز جای زیادی برای گسترش و بهبود نت‌ها در صنعت عطرسازی دارند.

عطرهای چرمی بوی گرم و خالص دارند که اغلب با نت‌های تنباکو و مُشک همراه هستند. عطرهای چرمی برای آقایان و برای مناسبت‌های خاص عالی هستند. همچنین گروه بویایی چرمی به‌دلیل کمیاب بودن مواد اولیه، استخراج سخت و بوی خاص قیمتی نسبتاً گران دارد و از عطرهای معروف این گروه می‌توان به Tuscan Leather Eau de Parfum از برند تام فورد و عطرهای Italian Leather  و Irish Leather از برند MEMO PARIS اشاره کرد.